آذر نغمه سی


 

نقش علی هیئت ( پدر دکتر جواد هیئت / پان ترکیست معروف )

 در

   شکست نهضت ضد استبدادی شهید شیخ محمد خیابانی در آذربایجان

 

بررسی علل شکست نهضت اسلامی و آزادیخواهانه روحانی مجاهد، شهید شیخ محمد خیابانی، از موضوعات مهمی است که چندان مورد توجه قرار نگرفته است. پژوهش دربارة این موضوع و بخصوص نقش «گروه تنقیدیون» در شکست «نهضت آزادیستان» می‏تواند پرده از چهرة برخی حقایق تاریخی و سیمای برخی افراد چند چهره بردارد.

«تنقیدیون» کسانی بودند که در مخالفت با شیخ محمد خیابانی، دست به نوعی انشعاب در تشکل دمکرات زده، و رو در روی «نهضت آزادیستان» ایستادند. از جمله چهره‏های معروف گروه «تنقیدیون»، احمد کسروی و میرزا علی هیئت (پدر دکتر جواد هیئت) می‏باشد.

اندیشه و آرای احمد کسروی و مخالفت شدید او با نهضت آزادیستان و شیخ محمد خیابانی بر همه روشن است، اما اینکه «علی هیئت» در ضربه زدن به نهضت آزادیخواهی مردم آذربایجان چه نقشی بر عهده داشته است، آنگونه که باید و شاید روشن نیست.

احمد کسروی به عنوان یکی از اعضای گروه تنقیدیون در کتاب «قیام شیخ محمد خیابانی» (ویرایش و مقدمه محمد علی همایون کاتوزیان، نشر مرکز، تهران 1376) خیابانی را به قدرت طلبی، استبداد رأی، تشکیل کمیتة آدم کشی و ... متهم، و میرزا علی هیئت (پدر دکتر جواد هیئت) را به عنوان «چهره آزادیخواه» معرفی می‏کند و می‏نویسد: «خیابانی ـ آقای میرزا علی هیئت را از شناختگان آزادیخواهان با آقا میرزا باقر به سوی تهران گسیل داشت [تبعید کرد].»

علت تبعید میرزا علی هیئت توسط پیشوای نهضت آزادیستان چه بود؟ کسروی در این باره سکوت می‏کند. اما با دقت در نوشته‏های کسروی، به نظر می‏رسد که گروه تنقیدیون خطری بزرگ برای نهضت آزادیستان به شمار می‏رفت. و این گروه طرفدار دولت وثوق الدوله بود که به خاطر مخالفت شدید خیابانی با قرارداد ننگین 1919 وی با انگلیس کینة خیابانی را دردل داشت.

کسروی دربارة ارتباط تنقیدیون با دولت وثوق الدوله می‏نویسد: «در آن هنگام که قیام تبریز روی داد، وثوق الدوله نمی‏خواست که با قیام تبریز که به نام جنبش آزادیخواهان آذربایگان شناخته گردیده بود روبرو شده و پنجه در پنجه بیاندازد و نقشه‏ای داشت که چنین بود که توده‏ای از آزادیخواهان (!) تبریز را که مخالف قیام خیابانی باشند برانگیخته و از ایشان پشتیبانی داشته و به دست ایشان خیابانی را از میان بردارد. و در آن هنگام درتبریز چنین توده‏ای از آزادیخواهان تنقیدیون بودند»

سپس کسروی می‏افزاید: «لیکن ایشان [تنقیدیون] زیر بار نرفتند و وثوق الدوله را از آن نقشه مقصود به دست نیامد» کسروی، سپس به مذاکره نمایندة‌ وثوق الدوله با سران تنقیدیون نیز اشاره می‏کند.

تأمل در شرایط آن روزگار، نشان می‏دهد که گروه تنقیدیون قادر به از میان برداشتن خیابانی نبوده است، اما در راستای این هدف با دولت وثوق الدوله نهایت همکاری را داشته است. زیرا کسانی مانند میرزا علی هیئت و احمد کسروی، بعد از شهادت شیخ محمد خیابانی و شکست نهضت آزادیستان، پاداش‏های لازم را از دولت دریافت کردند. کسروی به ریاست دادگستری خوزستان منصوب شد و علی هیأت که لباس روحانیت به  تن داشت، آن را از تن درآورد و ریش را تراشید و در خدمت دولت به مناصب بالا رسید.

کاتوزیان در حاشیه کتاب «قیام شیخ محمد خیابانی» از میرزا علی هیئت به عنوان دانشمندی که در هر علم و دانش (ریاضیات، هیئت، فلسفه و ...) دست دارد، نام می‏برد و در آخر می‏نویسد: «علی هیئت بعدها به مقامات بالا، از جمله وزارت و استانداری و ریاست دیوان عالی کشور رسید.» ( علی هیئت به خدمت رضاخان درآمد . لباس روحانیت از تن بیرون آورد . ریش و پشم خود را از ته تراشید و خدماتی به رضاخان انجام داد که کمتر کسی چنین خدماتی کرده است . وی در دولت دکتر مصدق نیز همکاری داشت اما در همان حال با سران کودتای 28 مرداد همکاری داشت به نحوی که بعد از کودتای امریکایی – انگلیسی 28 مرداد از طرف فضلالله زاهدی به استانداری فارس منصوب شد تا غائله عشایر قشقایی را خاموش سازد. )

اما نه کسروی و نه کاتوزیان دربارة اینکه چه عللی باعث شد، که در دستگاه رضاخان و محمدرضا پهلوی مسوولیت‏هایی مانند استانداری، وزارت و ریاست دیوان عالی کشور به علی هیئت واگذار شود، سکوت کرده‏اند. در هر حال، علی هیئت ، یکی از چهره‏های مهم و خدمتگزار دستگاه پهلوی بود که در راه خدمت به این دستگاه، نه تنها با نهضت آزادیستان مخالفت کرد، بلکه حاضر شد لباس روحانیت را نیز از تن درآورد و عمر خود را در راه تحکیم پایه‏های رژیم دیکتاتوری پهلوی سپری کند.

شایان ذکر است که دکتر جواد هیئت و دکتر ضیاءالدین هیئت (معاون وزیر اقتصاد در دورة پهلوی)، که فرزندان میرزا علی هیئت هستند، در تشکیلات فراماسونری عضو بوده‏اند و نام این دو در صفحه 696 کتاب «فراماسونرها، روتارین‏ها و لانیزهای ایران» که از سوی مرکز اسناد انقلاب اسلامی چاپ شده، به عنوان اعضای فراماسونری درج شده است.


اصلان آذراوغلو