خطر به خاطر ایران

  • سید جواد حسینی
  • مبارزه فرهنگی - سیاسی اقبال آذر - موسیقی دان بزرگ ایران با بیگانه پرستان و اشغالگران در زمان اشغال آذربایجان

در سوم شهریور سال 1320، بر اثر عوارض جنگ جهانی دوم، ارتش سرخ شوروی، وارد تبریز شد و تمام خطّة آذربایجان، تحت نفوذ و اشغال نیروهای شوروی که غالباً افسران آن قفقازی بودند، قرار گرفت. «‌ارتش سرخ شوروی، با رفتار صمیمانه و دوستانه با مردم تبریز و اهداء کمک‌های انسانی، از جمله مواد غذایی، واکسیناسیون مردم در برابر بیماری‌های خطرناک، فراهم نمودن تسهیلات آموزشی برای جوانان آذربایجان، مبادلة هنرمندان بین بادکوبه و تبریز، ... درصدد برآمده بود تا با فریب‌ افکار عمومی، احساسات ضدروسی را در مرزهای جنوبی شوروی، بی‌اثر سازد». « به همین جهت؛ در تاریخ بیست و پنج آبان ماه سال 1320 ، فرماندهی نیروی سرخ، از استاندار وقت، می‌خواهد چند نفر از اهالی تبریز و کارمندان ادارات به عنوان میهمان دولت جماهیر شوروی، به مدت ده روز به بادکوبه رفته و مراجعت نمایند، که اقبال آذر نیز از جمله اشخاص بود که برای این مسافرت درنظر گرفته شده بود» (1) . « اقبال آذر که از وجود روس‌ها در خاک ایران رنج می‌برد، دعوت آنان را نپذیرفت و گفت: چگونه من به میهمانی روس‌ها بروم در حالی که خاک ما در اشغال آنهاست» (2). « آنها سعی داشتند به هر نحوی که شده، اقبال آذر را برای رفتن به این مسافرت راضی نمایند و چون اقبال آذر در این ایّام از وضعیت بد معیشت رنج می‌برد، به او پیشنهاد می‌کنند که اگر این دعوت را قبول نماید، یک کامیون قند، ـ که بسیار نایاب بود ـ برایش بدهند تا از طریق فروش آنها، به زندگیش سر و سامان بدهد. ولی اقبال آذر که روحی بزرگ و سری پرشور داشت، به هیچ سودایی خود را نفروخت»(3).

« در سال 1321 شمسی، سلیمان رستم‌اوف (از ایرانشناسان شوروی که گفته می‌شود جاسوس زبردستی بوده است)، که با دوستان هنرمند خود به تبریز سفر کرده بود، در مقاله‌ای با عنوان « خاطره‌های کهنه، دوباره نو شد...»، ابوالحسن خان اقبال آذر را استاد و خوانندة همیشه جوان نامیده و در مورد ملاقات خود با اقبال آذر و نحوة خوانندگی او، می‌نویسد:

با استادان موسیقی آذربایجان، بلبل محمداوف، حقیقت رضایئوا، علی‌اوسط صادق اوف، یاور کلانترلی و سایرین، برای دیدار دوستانه به تبریز رفته بودیم. در یکی از مدارس که گروه ما برنامة کنسرت داشت، خبر دادند که ابوالحسن خان قرار است برنامه اجرا نماید. در این موقع، بُلبُل (خوانندة مشهور اهل ایران شمالی)، صورتش را در بین دو دستش گرفت و با هیجان پرسید: سلیمان! من چکار کردم؟ پرسیدم، چه شده مگر؟ جواب داد: آیا می‌دانی ابوالحسن خان چه کسی است؟ گفتم، خیر نمی‌دانم. گفت: این مشهورترین خوانندة شرق است، من در مجلس، به جای تصنیف باید دستگاه می‌خواندم ... حالا گذشته ... سالن از کف‌زدن‌های جمعیت لرزید. بلی، این ابوالحسن خان بود که وارد صحنه می‌شد. او، نخست با خواندن غزل ترکی (زلفونوباس یاراما، قویما منی قان آپارور)، در دستگاه سگاه، برنامة خود را آغاز نمود. همه در سکوت عمیق فرو رفته بودند. او، واقعاً یک خوانندة معجزه‌گری بود. در حین خواندن، علامتی حاکی از عذاب و فشار در سیمایش مشاهده نمی‌شد. لب‌ها و چشم‌هایش و در یک کلام، صورتش غرق تبسّم بود. سپس، ابوالحسن خان، بُلبُل را با صمیمت و مهربانی تمام در آغوش گرفت و بوسید»(4).

« اقبال آذر، در هفتم تیر ماه سال 1321، با صدور حکمی از سوی وزارت کشور، به ریاست کارگزینی شهرداری تبریز، منصوب شد» (5). سپس « در دوم اردیبهشت ماه سال 1323، هنگامی که آقای غلامرضا الهامی ـ رئیس شهرداری تبریز ـ به خاطر همکاری با شوروی‌ها، از کار خود معزول شد» (6)؛ « اقبال آذر، از سوی وزارت کشور، برای مدتی به کفالت شهرداری تبریز، تعیین گردید»(7).

« در سال 1944 میلادی (1323 شمسی)، که نیروهای شوروی و بیگانگان در خاک ایران جولان می‌دادند، یک گروه از هنرمندان موسیقی ایران شمالی (آذریهای قفقاز)، خان شوشینسکی (خواننده)، حاجی محمداوف (نوازندة تار)، حافظ میرزاعلی اوف (نوازندة کمانچه) و الله‌یار جوانشیراوف (نوازندة تار)، به منظور اجرای کنسرت به ایران آمدند و در شهرهای تهران، تبریز، اردبیل، قزوین، رشت و چند شهر دیگر، به اجرای کنسرت پرداختند» (8). « در سفری که این گروه به تبریز داشتند، اقبال آذر، کفیل شهرداری تبریز بود و هنرمندان میهمان را با صمیمیّت خاصّی، استقبال نمود و به منظور هر چه بهتر برگزار شدن کنسرت آنها، از هیچ اقدامی مضایقه ننمود و به قابلیّت و مهارت استادان موسیقی، به ویژه به هنرنمایی خان شوشینسکی، ارزش خاصی قائل شده بود» (9). « حاجی محمداوف ـ تارزن معروف باکو ـ در کتاب خاطرات خویش، از سفر خود و همراهانش به تبریز و ابوالحسن خان اقبال آذر، چنین یاد می‌کند:

 در مسافرت 1944 به ایران، در تبریز، گروه هنری ما را به یک مهمانی دعوت نمودند. در این ضیافت، ابوالحسن خان اقبال آذر ـ خوانندة مشهور آذربایجان ایران ـ نیز حضور داشت. بعد از تشریفات لازم، از خان شوشینسکی درخواست نمودند. در این ضیافت، ابوالحسن خان اقبال آذر ـ خوانندة مشهور آذربایجان ایران ـ نیز حضور داشت. بعد از تشریفات لازم، از خان شوشینسکی درخواست نمودند با نوازندگی من، آواز بخواند. خان شوشینسکی نیز آوازی را در دستگاه «سه‌گاه» به نحو زیبایی ایفا نمود و مدعوین از جمله ابوالحسن خان، از صدای زیبا و رسای وی تمجید فراوان نموده و به شدت مورد تشویق قرار دادند. سپس مدعوین از ابوالحسن خان درخواست نمودند با نوازندگی من، دستگاه « شور» را اجرا نماید. این خوانندة 74 ـ 75 ساله، از جا برخاست و چنان شوری خواند که همه را در حیرت فرو بُرد. سپس، ابوالحسن خان از خان شوشینسکی، سراغ سیّد شوشینسکی را گرفت و پرسید: ( آیا باز هم می‌خواند؟). از اینکه اطّلاع یافت ایشان سولیست فلارمونیا است، خوشحال شد و سفارش نمود (مواظبش باشید و قدرش را بدانید. در دنیای شرق، خواننده‌ای نظیر او جود ندارد). تعریف و تمجید سیّد، آن هم به وسیلة هنرمندی چون ابوالحسن خان اقبال آذر، موجب فخر و مباهات سیّد و دوستداران موسیقی ایران گردید»(10).

« در مرداد ماه 1324، که هیئت ارکستر انجمن موسیقی ملّی به سرپرستی روح‌الله خالقی، به تبریز آمد؛ اقبال آذر در [مقام کفیل شهرداری تبریز]، برای پیشرفت کنسرت‌های انجمن، کمک‌های شایسته نمود»(11).

« از سال 1323 به این طرف، همواره در روزنامه‌های محلی وابسته به روس‌ها، مقالات تند و زننده راجع به ایران و وضعیات آذربایجان درج و منتشر می‌شد»(12). علاوه بر این اقدامات، « روس‌ها ضمن اینکه مانع از اقدامات نیروهای تأمینه در آذربایجان بودند، به طرق مختلف می‌کوشیدند که مردم آذربایجان را به سوی خود جلب سازند و همچنین با دست‌های غیرمستقیم می‌کوشیدند تا ضمن مبارزه با زبان ملی و تاریخی ایرانیان یعنی زبان فارسی، زبان ترکی روز ‌به روز بیشتر رواج یافته و با این اسلحه، ملیّت آذربایجانی را غیرایرانی معرّفی نمایند و برای این منظور، می‌کوشیدند تا اشخاص خوشنام را با خود همدست ساخته و از نفوذ آنها در میان مردم استفاده نمایند. یکی از این افراد برجسته که مورد توجه روس‌ها واقع شده بود و او را برای اجرای نقشه‌های خود مناسب دیدند، ابوالحسن خان اقبال آذر بود» (13). « لذا یک شب [در سال 1324]، مهمانی مفصّلی با حضور ابوالحسن خان اقبال آذر (کفیل شهرداری تبریز)، سرتیپ علی‌اکبر درخشانی (فرمانده لشگر آذربایجان)، اسمینو نیکلا (کنسول شوروی) و عده‌ای از رجال آذربایجان و جیره‌خواران سفارت شوروی، در سالن عمارت شهرداری تبریز، برگزار می‌گردد. در این مهمانی، اشغالگران، برای اینکه بتوانند آذربایجانی‌ها را به طرف خود جلب نمایند و موافقت اقبال آذر را با نهضت تحمیلی به رُخ ملّت بکشند، وی را به خواندن آواز ترکی وادار می‌نمایند. اقبال آذر، هر چه می‌خواهد قبول نکند، آنها ول نمی‌کنند. بالاخره اجباراً در صحنه نمایان می‌شود». « اقبال آذر، به خاطر علاقه‌ای که به استقلال واقعی مملکت خود داشت و نیز مخالف هر گونه مداخلة اجنبی بود، لذا فرصت را مغتنم شمرده، به جای خواندن اشعار ترکی، با حال بغض و گریه، شعر مهیّج ذیل را که معلّق به شاعر ملی ایران، ابوالقاسم عارف قزوینی است، خواند:

لباس مرگ بر اندام عالمی زیباست

چه شد که کوته و زشت این قبا به قامت ماست

چه شد که مجلس شورا نمی‌کند معلوم

که خانة خانة غیر است یا که خانة ماست؟» (14).

« اقبال آذر، پس از خواندن این اشعار، گریست و کلام آتشین عارف، چون برقی لامع، در دل‌های حسّاس شعله افکنده و احساسات وطنی و ملّی میهن‌پرستان آذربایجانی حتّی مهاجرین قفقازی را به  هیجان آورد» (15). « اشعار فوق، که معنی استقلال‌طلبی و آزادیخواهی را در برداشت، خوش‌آیند حضّار ذی‌نظر واقع بخصوص وطن‌فروشان فرقة دمکرات نمی‌شود و این خود به ضرر اقبال آذر بوده است، زیرا او در این قضیه با مقدّرات خود بازی نمود»(16). «‌سرانجام، اقبال آذر مجبور گردید مخفیانه توسّط عدّه‌ای از طرفدارانش، سالن را ترک کرده و به خانة خود بازگردد و از یک خطر قطعی که هیچ کس امید آن را نداشت، نجات یابد» (17) . « آنشب، احساسات مردم آذربایجان در محبت به میهنشان ایران و نفرت از بیگانگان اشغالگر و عوامل آنها  به اندازه‌ای شدید بود که جیره‌خواران سفارت شوروی، در خانه‌های خود مخفی گردیدند»(18).

خودِ اقبال آذر، ماجرای میهمانی مزبور را چنین تعریف می‌کند:

« بنده در بلدیه بودم، جمعی آقایان اینجا بودند، بنده خودم نیز آن وقت رئیس شهرداری بودم. آمدند از بنده خواهش کردند که شما باید برای ما بخوانید. من گفتم: والله، تنها، بی‌ساز نمی‌شود خواند. ولم نکردند، اصرار کردند، به من گفتند، تو ترکی، باید ترکی بخوانی! من گفتم: من ایرانی‌ام. آنها گفتند: ترکی. من جواب دادم ؛ ایرانی هستم... بنده شروع کردم شعر مرحوم عارف را خواندم:

لباس مرگ بر اندام عالمی زیباست

چه شد که کوته و زشت این قبا به قامت ماست...

و بعد شروع کردم به گریه کردن. بعد از گریه کردن، مردم به شدت احساس وطن‌پرستی، از خودشان بروز دادند و گفتند باید یک پولی جمع بشود. پول جمع کردند و قریب پنج ـ شش هزار تومان، پول جمع شد، من خودم رفتم عرض کردم، آقایان محترم، ابوالحسن اقبال پول نمی‌گیرد، این پول مال بینوایان است. آنجا، می‌خواستند بنده را ترور بکنند. من، چون ترسی ندارم در دنیا؛ در زندگانی خودم هیچ ترسی نداشته و نخواهم داشت. من خودم ایرانی هستم و ایران را دوست دارم و مملکتم را دوست دارم و دروغ هم عرض نمی‌کنم. این قضیة من بود. بعد بالاخره من آمدم، یک سرود ملّی هست [ایران هنگام کار است...]، گفتم: از آن وقت شما برای من التماس می‌کردید بخوانید، حالا من برای شما می‌خوانم و من شروع کردم در بیات اصفهان، آن سرود ملی ایران را برایشان خواندم»(19).

 

یادداشت‌ها

1. ن . ک . : سند شمارة (25) در کتاب حاضر.

2. از اظهارات جمشید اقبال آذر، نوادة استاد ابوالحسن اقبال آذر، به نگارندة سطور از سال 1373 تا سال 1380.

3. پیشین.

4. فریدون شوشینسکی: هنرمندان موسیقی ایران شمالی، ص 201.

5. ن . ک. : سند شمارة (26) در کتاب حاضر.

6. خانبابا بیانی: غائلة آذربایجان، ص 128.

7. ن.ک.: سند شمارة (24) در کتاب حاضر.

8. فریدون شوشینسکی: یادنامة‌ خان شوشینسکی، ص 19.

9. هنرمندان موسیقی خلق آذربایجان، ص 198.

10. فریدون شوشینسکی: یادنامة‌ سیّد شوشینسکی، صص 100 ـ 102.

11. روح الله خالقی: سرگذشت موسیقی ایران، جلد اول، ص 352.

12. غائلة آذربایجان، ص 91.

13. محمدرضا خلیلی عراقی: خاطرات سفر آذربایجان و کردستان، ص 23.

14. نصرت الله فتحی: وارث باربد یا اقبال السّلطان، ص 16./ نجفقلی پسیان: مرگ بود بازگشت هم بود، ص 59./ مجلة چنگ: دی ماه 1325، ص 2.

15. برگرفته از کاست صوتی ـ دربارة عارف قزوینی./ مجلة چنگ: دی ماه 1325 ، ص 2.

16. وارث باربد یا اقبال السّلطان، 16.

17. مجلة چنگ: دی ماه 1325، ص 16.

18. خاطرات سفر آذربایجان، ص 24.

19. برگرفته از مصاحبة استاد اقبال آذر با رادیو تبریز در سال 1342، که نوارکاست این مصاحبه را آقای ستّار جنیدی، از سرِ لطف در اختیار بنده گذاشتند.

 

در تندباد حوادث

·       سیدجواد حسینی

« در شهریور سال 1324، مشتی مزدور و بیگانه‌پرست که از سوی دولت جماهیر شوروی حمایت می‌شدند، حزبی را با نام « فرقة دموکرات آذربایجان»، به قصد مبارزه با حکومت مرکزی و تجزیة آذربایجان، در تبریز تشکیل دادند و با وعده‌های دروغینِ اصلاح امور، رفع مفاسد و ترفیه حال طبقات محروم، مردم آذربایجان را اغفال کردند. فرقة دموکرات با حمایت گستردة شوروی، روز به روز پیشرفت نمود و قوّت گرفت، تا اینکه در روز بیست و چهارم آبان سال 1324، بر علیه حکومت مرکزی قیام مسلّحانه نمود و سرانجام در روز بیست و یکم آذر 1324، قدرت حاکمیت را در آذربایجان به دست گرفت»(1).

« [ در این ایّام، اقبال آذر همانند دیگر مردم آذربایجان،] رنگِ ملّی بودن آنها را باور نموده و گمان می‌بُرد این بار نیز مانند نهضت مشروطیّت، آذربایجان برای آزادی سایر استان‌ها پیشقدم شده و این نهضت ترقی خواهانه‌ای‌ست»(2). «‌تصوّر می‌کرد که، سرانِ فرقه، خیال خدمتگزاری به میهن را دارند»(3)، « زیرا آنها، خواستار حکومت ملّی با حفظ استقلال و تمامیّت ایران و حفظ حقوق آذربایجانی در دایرة دولت ایران بودند»(4).

با برقراری حاکمیت فرقة دموکرات و «‌انتصاب آقای آتش‌خان بیات ماکو، به شهرداری تبریز، در دهم دی ماه 1324 »(5)، « اقبال آذر، از کفالت شهرداری تبریز برکنار و به ریاست کارگزینی شهرداری، منصوب گردید»(6).

اقبال آذر، در هشتم اسفند 1324، به دستور محمد بیریا ـ وزیر معارف و اوقاف حکومت ملی آذربایجان ـ و تقاضای آقای رسّام موزع‌زاده ـ رئیس ادارة هنرهای ظریفه (اینجه صنعتلر اداره‌سی) ـ از ریاست شهرداری تبریز، اقبال آذر از خدمت کردن در ادارة شهرداری معذور، و به ریاست شعبة موسیقیِ ادارة‌ هنرهای ظریفه، برگزیده گردید، تا علاقه‌مندان به هنر موسیقی، بتوانند از معلومات وی استفاده نمایند.(7) « اقبال آذر، در تکوین مراکز فرهنگی و هنری با مسئولان ادارة مزبور، همکاری صمیمانه‌ای نمود» (8) و «‌از ششم خرداد 1325، با دایر کردن کلاس مخصوص آواز ایرانی در ادارة هنرهای ظریفه، به تدریس آواز ایرانی پرداخت»(9).

«عیوض صادق‌زاده، همکار نزدیک ابوالحسن‌خان اقبال آذر در ادارة هنرهای ظریفه، به تاریخ 7/6/1325، در مقاله‌ای تحت عنوان « موسیقی آذربایجان ایران و هنرمندان آن&ra

/ 1 نظر / 24 بازدید
هوتن دولتی

درود با تشکر از زحمات شما برای ایران زمین به تارنمای شما پیوند داده شد . هوتن دولتی انجمن تالشان مقیم تهران http://taleshan.blogfa.com/ http://taleshnews.blogfa.com/