عيد ملي ايرانيان در نخجوان

 

ميرمحمدى ، سيدرضا

عيد نوروز در نخجوان نيز مثل همه نقاط ايران. آسياى مركزى و ساير جاهاى منطقه قفقاز بعنوان يك عيد بزرگ و باستانى گرامى داشته مى شود. در دوران اتحاد جماهير شوروى خود مختار نخجوان هم مثل ساير نقاط قفقاز و آسياى مركزى كه تحت حاكميت مسكو بود، مردم اجازه برگزارى مراسم گراميداشت اين روز عيد و پيام آور بهار را بصورت آزاد و عمومى نداشتند.
فروپاشى اتحاد جماهير شوروى اين امكان و فرصت را مجدداً پيش آورد تا مردم اين ديار، سنت دير پاى نوروز را كه حدوداً 70 سال شاهد حذف و تعطيلى آن در مجموعه آداب و رسوم فرهنگى و اجتماعى خود شده بودند، احيا كرده و با شور و شوق بيش از پيش آنرا گرامى بدارند.
در نخجوان كه يكي از قديمي ترين شهرهاي ايران بوده علي رغم اينكه بعد از انعقاد عهدنامه هاي شوم گلستان و تركمانچاي تحت اشغال مسكو قرار داشته ، آداب و رسوم مربوط به عيد نوروز و كارهايى كه به اين بهانه انجام مى‌گيرد تا حدود زيادى شبيه به برنامه‌هايى است كه در ايام عيد نوروز در نقاط مختلف كشورمان ايران صورت مى‌پذيرد.
مردم در قالب برنامه ها و آداب و رسوم سنتى مختلف به اتقبال عيد نوروز مى‌روند. چله بزرگ و كوچك، خيدير (خضر )، چهارشنبه سورى و ... از جمله برنانمه‌هاى مقدماتى است كه در با انجام دادن آنها مردم خود را براى آمدن عيد نوروز مهيا مى‌سازند چله بزرگ با آمدن فصل زمستان شروه مى شود و شب اول ديماه، بيست و يكم دكابر، شب چله بزرگ به حساب مى‌ايد. چهل روز بعد چله كوچك شروه مى‌شود. در اين شبها مردم به رسم عادت، با جمع شدن دور هم در منازل خود به خوردن هندوانه و تنقلات مختلف مبادرت مى‌ورزند.
شب دهم فوريه / بيست بهمن ماه به عيد خضر معروف است. در اين شب بچه‌ها به شال اندازى مى پردازند و با رفتن به در خانه (قبلاً به پشت بام) همسايه‌ها و فاميلها با انداختن شال، تخم مرغ، تنقلات و يا پول مى‌گيرند. همچنين در اين شب، مادران، تخمه، مغز بادام، كنجد، گندم و نظاير اين تنقلات را روى آتش تفت مى‌دهند و اعضاى خانواده در يك شب نشينى و جمع شدن دور هم به خوردن آن تنقلات تفت داده شده مى‌پردازند.
كلمه خيدير معرب كلمه "خضر" پيامبر است و مردم براساس يك روايت عاميانه معتقدند كه عيد خيدير از داستان ديدار حضرت خضر با حضرت الياس در استانه چهارشنبه سورى اول بر جاى مانده است.
چهارشنبه سورى از ديگر عادات و رسومى است كه مردم در شب‌هاى چهارشنبه آخر سال به برپايى برنامه‌هاى مخصوص بدان اقدام مى‌كنند. در اين شب‌ها كه عمدتاً چهارشنبه سورى آخر (شب آخرين چهارشنبه سال) بصورت كامل اجرا مى‌شود، مردم در حياط خانه‌هاى خود،برخى از اماكن عمومى و حتى در قله بعضى از كوههاى مشرف به شهرها و روستاها به آتش سوزى و آتش بازى مى‌پردازند. در آخرين چهارشنبه سورى سال، حجم آتش بازى در شهر نخجوان آنقدر وسيع است كهاز موقع غروب تا يكى دو ساعت رفته از شب صدا و نور ترقه‌ها، فشفشه‌ها و ساير لوازم آتش بازى سرتاسر شهر را فرا مى‌گيرد.
براساس يك اعتقاد سنتى و عمومى ديرينه، مردم خصوصاً جوانان از روى آتش مى‌پرند و هنگام پريدن از آتش سرودهاى فولكولريك مخصوص به اين رسم و عادت ( ازجمله: اتيل ماتيل چرشنه - بختيم آچيل چرشنبه) را زمزمه مى‌كنند.
آتش سوزى در چهارشنبه سورى در فرهنگ عاميانه و ادبيات شفاهى نخجوان به قيان تاريخى خروج مختار هم نسبت داده مى‌شود.
از ديگر عادتهايى كه در شب چهارشنبه سورى مرسوم است، تفت (بو) دادن برخى تنقلات نظير بادام، تخمه و خوردن آن در اين شب، در قالب شب نشينى در طبيعت اعضاى خانواده‌هاست.
در كنار اين كارها، مردم به سبز كردن گندم نيز مبادرت مى‌ورزند. اين كار كه از يكى دو هفته مانده تبه عيد نوروز انجام مى‌شود به نشانه تجديد حيات در طبيعت و آمدن بهار صورت مى‌پذيرد.
پس از اين مقدمات و زمينه سازيها براى استقبال از عيد نوروز، مردم تخجوان در شب و روز عيد با انجام برنامه‌هاى خاص مربوط به اين عيد، يه جشن و شادماتى مى‌پردازند.
در شب عيد نوروز مثل خيدير (كه بدان اشاره شد) برنامه شال اندازى اجرا مى‌شود. اجراى اين برنامه در همه جا معمول نيست. در برخى از شهرها و روستاها تنها در شب خيدير به انجام اين كار مبادرت مى‌شود ولى در برخى از نقاط، هم در شب خيدير و هم در شب عيد نوروز، مراسم شال اندازى و گرفتن هديه از همسايگان و فاميلها با اين عمل، انجام مى‌پذيرد. چيدن سفره هفت سين (يديلوين) از مهمترين كارهايى است كه در هر خانه‌اى، اعضاى خانواده به ترتيب دادن آن اهتمام مى‌ورزند. بر سر سفره هفت سين، انواع شيرينى و ميوه‌جات نيز جهت استفاده ميهمانان گذاشته مى‌شود. گندم‌هاى سبز شده كه از قبل به پرورش آن اقدام مى‌شود، زينت بخش سفره‌هاى هفت سين مى‌شود و آمدن بهار و سر سبز شدن دوباره طبيعت را نويد مى‌دهد.
در روز عيد، تخم مرغ بازى از عادتهاى مرسوم است و مردم در كوچه و بازار، خصوصاً بچه‌ها و جوانان، خود را با اين كار مشغول و سرگرم مى‌كنند.
ديد و بازديدهاى نوروزى در نخجوان ينيز، مثل ساير نقاطى كه عيد نوروز بعنوان يك جشن بزرگ ملى و مردمى گرامى داشته مى‌شود، از امور مهم و رايج در اين روز و چند روز اول فروردين ماه است.
مردم ابتدا بزرگان خانواده و فاميل مى‌روند و آ,إن عيد نوروز و شروع فصل بهار را بدانها تبريك مى‌گويند. پس از ديدار از بستگان نسبى و سببى، بازديد از همسايگان و كسانى كه هم محوطه محسوب مى‌شوند صورت مى‌پذيرد.
در اين ديد و بازديد، دادن عيدى از طرف بزرگترها به كوچكترها رسم رايج است و بزرگان، علاوه بر دادن عيدى كه بيشتر پول نقد است، به دادن تخم مرغ رنگ آميزى شده به بچه‌ها هم اقدام مى‌كنند.
جشن‌هاى عيد نوروز، چند سالى است كه در عاليترين سطح دولتى و مردمى در نخجوان برگزار مى‌شود بطوريكه هيچ مراسم و برنامه ملى و فرهنگى تا اين حد مورد توجه دولت و مردم قرار نمى‌گيرد. از ساعات اوليه روز عيد كه ( بيست و يكم ماه مارس و برخى سالها بيستم اين ماه است) مردم در اطراف و محوطه وسيع مقبره مؤمنه خاتون و تفريحگاه صجمى كه بزرگترين مكان تفريحى شهر است جمع مى‌شوند و در كنار آنان همه مقامات دولتى نيز بال استثنا (رئيس مجلس، نخست‌وزير، وزراء، نمايندگان مجلس و ساير مديران و مسئولان جمهورى) دراين مكان حضور مى‌يابند. در اين اجتماع بزرگ كه به جرأت ميتوان گفت همه ساكنين شهر نخجوان در آن شركت مى‌كنند، برنامه‌هاى چشن و شادمانى بانهايت شور و شوق و در حجم وسيع به اجرا در مى‌آيد.
گروههاى مختلف هنرى نمايشى به اجراى رقص‌هاى متنوع محلى خصوصاً "يالى" مى‌پردازند. آواز خوانان با خواندن سرودها و ترانه‌هاى مختلف همراه با طنين دل نواز سازها، و الات موسيقى. حاضران را به وجد مى‌آورند. در گوشه‌اى از ميدان، جوانان در قالب حركتها و نمايش‌هاى ورزشى، خصوصاً با گرفتن كشتى شركت كنندگان در مراسم را متوجه هنرنمايى‌هاى خود مى‌كنند . در گوشه‌اى ديگر، هنرمندان به ترتيب دادن نمايشگاهى از آثار هنرى خود از جمله نگارگرى، صنايع دستى، بافتنى‌هاى مختلف و ... اهتمام مى ورزن. در نوروز امسال علاوه بر اين، يك نمايشگاه اختصاصى ديگرى در يكى از سالن‌هاى شهر نيز در موضوع نوروز و آداب و رسوم مربوط به آن داير گرديد.
مقامات دولتى با حضور در ميان انبوه مردم، مجريان برنامه‌هاى مختلف را مورد تشويق و تقدير قرار مى‌دهند.
پس از اجراى برنامه‌هاى مختلف در اين تفريگاه وسيع، مقامات دولتى وگروههاى مختلف پس از (رقص و آواز و نمايش) همراه با بخشى از شركت كنندگان در مراسم ( در حد گنجايش) در سالن بزرگ فرهنگ كه در جنب اين تفريگاه عمومى قرار دارد، جمع مى‌شوند و بخشى ديگر از برنامه‌ها را در يان مكان به اجرا در مى‌آورند.
در اجتماع سالن فرهنگ، ابتدا رئيس مجلس عالى نخجوان كه بالاترين مقام رسمى و دولتى اين جمهورى است به ايراد سخن مى‌پردازد و عيد نوروز را به حاضران تبريك مى‌گويد.
سپس گروههاى نمايشى بهاجراى قطعات مختلف هنرى مى‌پردازند كه با موضوعات موبوط به داستانهاى سنتى و فولكولريكمرتبط با نوروز هم خوانى دارد. از جمله اين نمايش‌هاى سنتى، نمايش شاختا بابا ( باباى زمستان) و يازگلين (عروس بهار) مى باشد. يداستان اين نمايش بيانگر خداحافظى زمستان با برف و سرمايش و آمدن بهار طبيعت با همه زيبائيها و جذابيت‌هاى خود است.
در اين مراسم، خوانندگان و آواز خوانان به هنر نمايى و ترانه خوانى مى پردازند نوازندگان موسيقى با به صدا در آوردن آلان و ادوات مختلف خود شادى آور و طراوت بخش مجلس مى‌شوند. در چنين مراسمى بهترينهاى هنر و موسيقى جمع مى‌شوند و گاهى در برخى از همخوانيها تعداد خوانندگان به بيش از صد نفر مى‌رسد.
اين مراسم پس از پنج شش ساعت اجراى برنامه متنوع به پايان مى رسد و اجتماع عظيم حاضرين متفرق مى‌شود.
لازم به اضافه است آنچه درباره قدمت و خاستگاه عيد نوروز در فرهنگ عاميانه تخجوان وجود دارد، با توجه به قرابتها و اشتراكات تاريخى و فرهنگى موجود، بيشتر همان است كه در ادبيات و فرهنگ مردمى ايران موجود مى‌باشد. در اينجا نيز قدمت نوروز به زمان جمشيد پادشاه اساطير ايران بر مى‌گردد و در خصوص تاريخچه پيدايش آن تا حدود زيادى يمطالبى كهدر منابعو متون موجود در كشورمان مى‌باشد بازگو مى‌شود.
البته نبايد از نظر دور داشت كه چون نخجوان و بخش عمده‌اى از منطقه قفقاز تا سال 1828 م زمان انعقاد قرارداد ننگين تركمنچاى، جزئى از كشور و دولت ايران بود، طبيعى است كه سنت ديرينه و باستانى كهنى همچون نوروز از نظر قدمت تاريخى و آداب و رسوم مربوط به آن مشابه، بلكه عين آنچه در ايران است، باشد.

/ 1 نظر / 8 بازدید